تبلیغات
پیام قرآن

پیام قرآن
با قرآن تا بهشت 



رسالت قرآن در معرفت


رسالت قرآن در دعوت به معرفت، شامل همه اركان آنست؛ یعنی هم مبدء را كه خدای سبحان و نام‌های نیكو او ومظاهر گوناگون آنهاست به عنوان مبدء شناسی عنوان می‌كند و هم معاد را كه همان مبدء‌است با نام‌های نیكو دیگر ارائه می‌دهد و هم رابط بین آغاز و انجام را كه مظاهر نام‌های نیكو دیگر خدای سبحان‌اند هدایت می‌كند، ضمنا جهان‌شناسی و انسان‌شناسی را كه هر كدام بنوبه‌ی خود مظهر نامی از نامهای مبارك الهی‌اند تعلیم می‌نماید، و نحوه پیدایش و پرورش بسیاری از موجود‌های روح‌دار یا بدون روح را به منظور تشریح آیات آفاقی وانفسی گزارش می‌دهد.

 قرآن كه خود، علم ممثَّل است، بیش از هر چیز جوامع بشری را به دانش فرا می‌خواند چون با سرمایه‌ی بینش علمی، فروغ هدایت آن روشن‌تر می‌شود، زیرا گر چه رهنمود قرآن در بشارت دادن و بیم‌دادن عالم است... «لِیَكُونَ لِلعالَمینَ نَذیراً»[1]، لیكن سودمندان از آن، كسانی‌اند كه از زبانه دوزخ هراسناك‌اند: «انّما اَنتَ مُنذرٌ مَن یخْشاها»[2] و هراسناكان از شعله جهنم، زیاد نیستند و مهم‌ترین آنان عارفان به خدای سبحان و عالمان به احكام و حكم اویند: «اِنَّما یَخْشَی الله مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»[3] و در پرتو خدا باوری و خدا پروائی، شایسته‌ی هم‌نشینی فرشته‌ها شده و در صحنه‌ی برجسته‌ترین معارف الهی یعنی توحید به شهادت نشسته و ادای شهادت آنان مسموع گوش دل صاحبدلان شده، و مُهر تأیید و امضاء خدای واحد را به همراه خود دارد: «شَهِدَ الله اَنَّهُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ وَ المَلائِكهُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسطِ لا اِلهَ اِلّا هُوَ الله العَزیزُ الحَكیمُ»[4].
رسالت قرآن در دعوت به معرفت، شامل همه اركان آنست؛ یعنی هم مبدء را كه خدای سبحان و نام‌های نیكو او ومظاهر گوناگون آنهاست به عنوان مبدء شناسی عنوان می‌كند و هم معاد را كه همان مبدء‌است با نام‌های نیكو دیگر ارائه می‌دهد و هم رابط بین آغاز و انجام را كه مظاهر نام‌های نیكو دیگر خدای سبحان‌اند هدایت می‌كند، ضمنا جهان‌شناسی و انسان‌شناسی را كه هر كدام بنوبه‌ی خود مظهر نامی از نامهای مبارك الهی‌اند تعلیم می‌نماید، و نحوه پیدایش و پرورش بسیاری از موجود‌های روح‌دار یا بدون روح را به منظور تشریح آیات آفاقی وانفسی گزارش می‌دهد.
در تحلیل مسائل شناخت‌شناسی، گذشته از آنكه مباحث را به صورت اشكال منطقی دقیق طرح می‌كند و شرائط منطق صوری را رعایت می‌كند به قسمت مهم منطق كه صاحب‌نظران روش شناسی آن را جزء فریضه‌ی مباحث منطق می‌شمارند و بخش‌های دیگر را جزء نافله‌ی مسائل منطق محسوب می‌دارند كاملا عنایت می‌نماید و از این رهگذر نه تنها حِسْبان و زَعْم و پندار واهی را كافی نمی‌داند بلكه گمان را كه بسیاری از دانشمندان به آن مبتلا هستند ناقص می‌شمارد، و مظنّه را در تحقیق مسائل جهان‌بینی سودمند نمی‌داند، و آیات فراوانی در این زمینه نازل شده است كه ظنّ را چون خَرْص و تخمین دانسته و پیروی از آنها را ضلالت می‌داند و گمان‌ پرستی را همراه با هواپرستی محكوم می‌شمارد، آیات ذیل نمونه‌ای از ذمّ ظّن و سلب حجّیت آن در مسائل اعتقادی و نفی اعتماد بر آن در مباحث جهان‌بینی است: «اِنْ یتَّبِعُونَ اِلّا الظّنَّ وَ اِنْ هُمْ اِلّا یَخْرِصُونَ»[5] «وَ ما یَتَّبِعُ اَكثَرُهُمْ اِلّا ظَنّا اِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الحَقّ شَیئاً»[6] «اِنْ یِتَّبِعُونَ اِلّا الظّنّ و ما تهوی الاَنْفَسَ»[7].
چون از صورتهای فاقد شرائط انتاج هرگز قطع حاصل نمی‌شود و از مادّه‌های ظنّی هرگز تعیین پدید نمی‌آید هدایت قرآن كریم و رسالت آن در تبیین معرفت شناسی اینست كه اساس را بر صورتهای واجد شرائط نتیجه گرفتن قطعی و مادّه‌های صالح جهت افاده، یقین قرار می‌دهد و بهره‌مندان از خود را متّقیانی می‌داند كه بر محور حسّ نگشته و در دیوارهای تنگ طبیعت محبوس نشدند و به ماوراء آن كه قلمرو غیب و عقل است ایمان دارند: «یُؤمِنُونَ بِالغَیْبِ»[8]، و درباره‌ی قیامت به گمان اكتفاء نكرده بلكه به مرز یقین رسیده‌اند، «و بِالآخرَهَ هُمْ یوُقِنُونَ»[9] اینان در پرتو معرفت شناسی بین گمان نزدیك به علم كه نفوذ شبهه در آن بعید است نه محال، و بین یقین كه رخنه تردید در آن مستحیل است نه بعید، فرق گذاشته‌اند وهرگز گمان‌های پراكنده را یقین نمی‌پندارند و بعید را ممتنع نمی‌شمارند.
قرآن كریم همانطوری كه فكر ناب را زمینه‌ی حصول یقین صاحب‌نظران می‌داند، ذكر خالص و شكر بی‌شائبه را وسیله حصول یقین صاحبان بصیرت می‌شمارد، زیرا بعد از جریان حضرت خلیل ـ علیه السّلام ـ كه نمونه‌ی كامل صاحبان بصیرت است و اینكه آن حضرت شاهد ملكوت آسمانها و زمین بوده و از بین رهگذر به مقام یقین شهودی و قطع با بصیرت رسیده است: «وَ كَذلِكَ نُری اِبراهِیمَ مَلَكُوتَ السَّمواتِ وَ الاَرضِ وَ لیَكُونَ مِنَ المُوقنین»[10] همه‌ی صاحب نظران را به نگاه در ملكوت آسمانها فرا می‌خواند تا از این سكوی پرش به مقام یقین مفهومی و قطع‌ نظری برسند، گر چه رسیدن به مقام قطع با بصیرت به نوبه‌ی خود ممكن خواهد بود: «اَوَ لَمْ یَنظُروُا فی ملَكوتِ السََّمواتِ وَ الاَرضِ»[11].
و نیز همه‌ی سالكان كوی حق را به ذكر و پرستش خالص دعوت می‌نماید تا از راه ذكر و شكر چون طریق فكر و شعور به مقام والای یقین برسند: «وَ اعبُدْ رَبَّكَ حتّی یَأتِیكَ الیَقینَ»[12].
و به صاحبان علم الیقین كه از رهگذر كوی فكر و شعور یا سحر خیزی ذكر و شكر به مقام یقین رسیده‌اند اعلام می‌دارد كه هنوز در بین راه‌اند و مقصد‌های والا همچنان به انتظار آنها است كه از علم الیقین به عین الیقین بار یابند. از علم به عین آمد و از گوش به آغوش: «كَلّا لَو تَعلمُونَ عِلمَ الیَقینِ لَتَروُنَّ الجَحیمَ ثُمَّ لَتَروُنّها عَیْنَ الیَقینِ.»[13].
یقین عامل مؤثّر است تا عبد صالح سالك از مقام محبّ بودن به درجه‌ی بالای محبوب حق شدن نائل آید، كه نه تنها لذّت محبت را می‌چشد، بلكه از ناحیه‌ی محبوب شدن می‌بالد و فخر می‌كند، و اگر تاكنون از لذت مناجات با حق بهره‌مند بود اكنون از شوق مناجات خدای سبحان با وی غرق نشاط می‌شود: «قُل اِن كُنْتُمْ تُحِبُّونَ الله فَاتَّبِعُونی بُحْبِبْكُمُ الله»[14] ـ «ما بَرحَ لِلّه عزّت آلائه فی البرهة بعد البرهة و فی ازمان الفترات عبادٌ ناجاهم فی فكرهم و كلّمهم فی ذات عقولهم»[15]...
اینان هر لحظه با عبادت بهره‌ی تازه‌ی از یقین می‌برند و با یقین برتر عبادت بهتر انجام می‌دهند چنانكه صاحب‌نظران با فكر بهره‌ی جدیدی از یقین نظری می‌برند و با آن یقین كلید حلّ دشواری‌های نظری را بدست می‌آورند.
و چون نظام آفرینش بر اساس علت و معلول است و همه‌ی سلسله علّت‌ها را خدای سبحان كه مسبب همه اسباب است اداره می‌نمایند و آنها فقط مجاری فیض‌اند، درخواست هرگونه فیضی با حفظ مبادی و مجاری آن خواهد بود، و هرگز توسّل‌ها مخالف حكمت حق نبوده و آن را تغییر نمی‌دهند، بلكه هماهنگ با آن اثر می‌كنند: یا مَن لا تُغَیَّرُ حِكمَته الوسائلُ[16]، و از آنجهت كه علم گاهی از فكر و دانش و زمانی از ذكر و نیایش حاصل می‌شود تقاضای افزایش آن همراه با درخواست توفیق فكر و حدس و سعادت عبادت و پرستش خواهد بود، بنابراین معنای «ربِّ زِدْنی عِلماً» همراه با تقاضای توفیق كوشش و تفكر عقلی یا كشش و تهجد قلبی می‌باشد كه جمع هر دو، نه تنها ممكن، بلكه مطلوب خواهد بود.
و از آنجهت كه بنای این مقالت بر اختصار است و از طرفی برخی از مباحث عبادی در این فصل آمده است لذا فصل مستقلی برای تبیین رسالت قرآن در عبادت منعقد نخواهد شد، همانطوری كه برای رسالت قرآن در تربیت منعقد نشد.

پی نوشتها :

[1] . سوره‌ی فرقان، آیه‌ی 1؛ تا برای جهانیان بیم‌دهنده باشد.
[2] . سوره‌ی نازعات، آیه‌ی 45.
[3] . سوره‌ی فاطر، آیه‌ی 28.
[4] . سوره‌ی آل عمران، آیه‌ی 18گ خداوند گواهی می‌دهد كه مبعودی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش گواهی می‌دهند (خداوند در تمام عالم) قیام به عدالت دارد و معبودی جز او نیست كه هم توانا و هم حكیم است.
[5] . سوره‌ی انعام، آیه‌ی 116؛ آنها تنها از گمان پیروی می‌كنند و تخمین و حدس می‌زنند.
[6] .سوره‌ی یونس، آیه‌ی 36؛ اكثر آنها جز از گمان پیروی نمی‌كنند و گمان انسان را از حق بی‌نیاز نمی‌كند.
[7] . سوره‌ی والنجم، آیه‌ی 23؛ آنها فقط از گمان‌های بی‌اساس و هوای نفس پیروی می‌كنند.
[8] . سوره‌ی بقره، آیات 4ـ2؛ به غیبت ایمان می‌آورند.
[9] . سوره‌ی بقره، آیات 4ـ2؛ به آخرت یقین دارند.
[10] . سوره‌ی انعام، آیه‌ی 75.
[11] . سوره‌ی اعراف، آیه‌ی 185؛ آیا در ملكوت آسمانها و زمین نگاه نمی‌كنند؟
[12] . سوره‌ی حجر، آیه‌ی 99.
[13] . سوره‌ی تكاثر، آیه‌ی 5؛ چنان نیست (كه شما خیال می‌كنید) اگر شما علم الیقین (به آخرت) داشته باشید، قطعا شما جهنم را خواهید دید، سپس (با ورود در آن) آن را به عین الیقین خواهید دید.
[14] . سوره‌ی آل عمران، آیه‌ی 31؛ بگو اگر خدا را دوست دارید پیروی كنید مرا تا خدا شما را دوست دارد.
[15] . نهج البلاغه، خطبه‌ی 222؛ همواره برای خدا ـ كه نعمتها و بخششهایش ارجمند است ـ در پاره‌ی از زمان پاره‌ی دیگر و در روزگارهایی كه آثار شرائع در آنها گم‌ گشته، بندگانی است كه در اندیشه‌هاشان با آنها راز می‌گوید و در حقیقت عقل‌هاشان با آن‌ها سخن می‌فرماید.
[16] . صحیفه سجادیه.

آیت الله جوادی آملی




طبقه بندی: معلومات قرآنی، تدبر، قرآن شناسی،
برچسب ها: معدفت، قران،
[ جمعه 20 اردیبهشت 1392 ] [ 09:30 ق.ظ ] [ محمد جواد مهران منزه ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

پیام قرآن سعی دارد پیامهای زیبای قرآن كریم را به گوش مخاطبین برساند و گامی كوچك در جهت آشنایی با آموزه های قرآن كریم بردارد. به امید موفقیت و پیروزی همه جویندگان راه صداقت و رستگاری
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :