تبلیغات
پیام قرآن

پیام قرآن
با قرآن تا بهشت 




فكر و اندیشه در قرآن‏ و روایات
بدون تردید مى‏توان گفت: هیچ كتابى در دوره تاریخ حیات بشر به اندازه قرآن مجید، انسان را تشویق و امر به تفكر و اندیشه در تمام حقایق عالم، اعم از آفاقى وانفسى و شرعى نكرده است.
قرآن مجید، كتاب اندیشه، كتاب هدایت، كتاب خیر، كتاب سعادت، كتاب فضیلت و بالاترین سرمایه‏ایست كه همانندش در تمام هستى پیدا نمى‏شود.

تفكر و اندیشه در قرآن‏

بدون تردید مى‏توان گفت: هیچ كتابى در دوره تاریخ حیات بشر به اندازه قرآن مجید، انسان را تشویق و امر به تفكر و اندیشه در تمام حقایق عالم، اعم از آفاقى وانفسى و شرعى نكرده است.
قرآن مجید، كتاب اندیشه، كتاب هدایت، كتاب خیر، كتاب سعادت، كتاب فضیلت و بالاترین سرمایه‏ایست كه همانندش در تمام هستى پیدا نمى‏شود.
قرآن مجید، در بسیارى از آیات متفكران و اندیشه‏داران و آنان كه در مقام فهم واقعیت‏ها و شكل‏گیرى از آن واقعیات‏اند، به بهترین صورت تمجید كرده و آنان را كه دنبال فهم واقعیت‏ها و اندیشه در حقایق نیستند سخت مورد نكوهش قرار داده است، اینك قسمتى از آیات كتاب حق:
[الَّذِینَ یَذْكُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَكَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ] «1».
آنان كه همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد مى‏كنند، و پیوسته در آفرینش آسمان‏ها و زمین مى‏اندیشند، [و از عمق قلب همراه با زبان مى‏گویند:] پروردگارا! این [جهان با عظمت‏] را بیهوده نیافریدى، تو از هر عیب و نقصى منزّه و پاكى؛ پس ما را از عذاب آتش نگاهدار.
[أَ وَ لَمْ یَتَفَكَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِ‏] «2».
آیا در [خلوت‏] درون خود نیندیشیده‏اند؟ [كه‏] خدا آسمان‏ها و زمین و آنچه را میان آن هاست، جز به حقّ و راستى و براى مدتى معین نیافریده است.
[وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ‏] «3».
و اوست كه زمین را گسترانید، و در آن كوه‏هایى استوار و نهرهایى پدید آورد و در آن از همه محصولات و میوه‏ها جفت دوتایى [كه نر و ماده است‏] قرار داد، شب را به روز مى‏پوشاند، [تا ادامه حیات براى همه نباتات و موجودات زنده ممكن باشد]؛ یقیناً در این امور براى مردمى كه مى‏اندیشند، نشانه‏هایى [بر توحید، ربوبیّت و قدرت خدا] ست.
[وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‏] «4».
و شب و روز و خورشید و ماه را نیز رام و مسخّر شما قرار داد، وستارگان هم به فرمانش رام و مسخّر شده‏اند؛ قطعاً در این [حقایق‏] نشانه‏هایى است [بر توحید، ربوبیّت و قدرت خدا] براى گروهى كه تعقّل مى‏كنند.
[وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَكُمْ‏ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ‏] «5».
و از نشانه‏هاى [قدرت و ربوبیت‏] او این است كه براى شما از جنس خودتان همسرانى آفرید تا در كنارشان آرامش یابید و در میان شما دوستى و مهربانى قرار داد؛ یقیناً در این [كار شگفت‏انگیز] نشانه‏هایى است براى مردمى كه مى‏اندیشند.
[خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ یَخْلُقُكُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ‏] «6».
شما را از یك تن آفرید، سپس همسرش را از او پدید آورد، و از چهارپایان [شتر و گاو و گوسفند و بز به اعتبار یك نر و یك ماده‏] هشت زوج آفرید، شما را در شكم‏هاى مادرانتان آفرینشى پس از آفرینشى دیگر در میان تاریكى‏هاى سه گانه [شكم و رحم و مشیمه‏] به وجود آورد. این است خدا پروردگار شما كه فرمانروایى [مطلق بر همه هستى‏] ویژه اوست، معبودى جز او نیست، پس چگونه شما را از حق بازمى‏گردانند؟
[أَ وَ لَمْ یَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ مُبِینٌ‏] «7».
آیا اندیشه نكردند كه در همنشین آنان [یعنى پیامبر اسلام‏] هیچ نوع جنونى نیست؛ او فقط بیم دهنده‏اى آشكار [نسبت به سرانجام شوم بدكاران‏] است.
[لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى‏ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْكَ‏ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَكَّرُونَ‏] «8».
اگر این قرآن را بر كوهى نازل مى‏كردیم، قطعاً آن را از ترس خدا فروتن و از هم پاشیده مى‏دیدى. و این مثل‏ها را براى مردم مى‏زنیم تا بیندیشند.
[قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ‏] «9».
بگو: در زمین بگردید پس با تأمل بنگرید كه سرانجام گنهكاران چگونه بود؟
[لَقَدْ كانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ‏] «10».
به راستى در سرگذشت آنان عبرتى براى خردمندان است.

تفكر و اندیشه در روایات‏

عَنْ أبی عبداللّهِ علیه السلام قال: كانَ أمیرُالْمُؤمِنینَ یَقُولُ: نَبِّهْ بِالتَّفَكُّرِ قَلْبَكَ وَجافِ عَنِ الْلَّیْلِ جَنْبَكَ واتَّقِ اللّهَ رَبَّكَ‏ «11».
امام صادق علیه السلام مى‏فرماید: امیرالمؤمنین علیه السلام بارها مى‏فرمود: دلت را با اندیشه آگاه ساز، به هنگام شب براى عبادت پهلو از بستر بردار و خدا را راه تقوا پیشه‏گیر.
سَئَلْتُ أبا عَبْدِاللّهِ علیه السلام عَمّا یَرْوِى النّاسُ أنَّ تَفَكُّرَ ساعَةٍ خَیْرٌ مِنْ قِیامِ لَیْلَةٍ قُلْتُ كَیْفَ یَتَفَكَّرُ؟ قالَ: یَمُرُّ بِالْخِرْبَةِ أوْ بِالدّارِ فَیَقُولُ: أیْنَ ساكِنُوكَ أیْنَ بانُوكَ ما لكِ لا تَتَكَلَّمینَ‏ «12»؟
راوى بزرگوار حسین بن صیقل مى‏گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم این كه مردم مى‏گویند: یكساعت اندیشه از یك شب عبادت بهتر است، چگونه باید اندیشید؟ فرمود: به ویرانه یا خانه مى‏گذرد، بگوید:
آنان كه در تو ساكن بودند، آنان كه تو را ساختند كجایند، چه شدند، چرا سخن نمى‏گویى؟!!
عَنْ أبی عَبْدِاللّهِ علیه السلام قالَ: أفْضَلُ الْعِبادَةِ إدْمانُ التَّفَكُّرِ فِى اللّهِ وَفی قُدْرَتِهِ‏ «13».
امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین عبادت، ادامه تفكر و اندیشه درباره خدا و قدرت اوست.
عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلّادٍ قالَ: سَمِعْتُ أبَاالْحَسَنِ الرِّضا علیه السلام یَقُولُ: لَیْسَ الْعِبادَةُ كَثْرَةَ الصَّلاةِ وَالصَّوْمِ إنِّما الْعِبادَةُ التَّفَكُّرُ فی أمْرِ اللّهِ‏ «14».
معمر بن خلاد مى‏گوید: از حضرت رضا علیه السلام شنیدم فرمود: بندگى حق زیادى نماز و روزه نیست، همانا عبادت اندیشه در كار خداست.
قالَ أبوعَبْدِاللّهِ علیه السلام: قالَ أمیرُالْمُؤمِنینَ علیه السلام: التَّفَكُّرُ یَدْعُو إلىَ الْبِرِّ وَالْعَمَلِ بِهِ‏ «15».
امام صادق علیه السلام مى‏فرماید: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اندیشه و فكر، انسان را به نیكویى و عمل به آن مى‏كشاند.
قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله علیه و آله: عَلَى الْعاقِلِ أنْ یَكُونَ لَه ثَلاثُ ساعاتٍ: ساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ عَزَّوَجَلَّ، وَساعَةٌ یُحاسِبُ فیها نَفْسَهُ، وَساعَةٌ یَتَفَكَّرُ فیما صَنَعَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ إلَیْهِ وَساعَةٌ یَخْلُو فیها بِحَظِّ نَفْسِهِ مِنَ الْحَلالِ فَإنَّ هذِهِ السّاعَةَ عَوْنٌ لِتِلْكَ السّاعَةُ «16».
پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله فرمود: لازم است خردمند را سه ساعت باشد:
ساعتى براى مناجات با حضرت پروردگار و ساعتى براى محاسبه نفس و ساعتى براى اندیشیدن در صنع حق و ساعتى براى لذت بردن از حلال كه این ساعت كمكى براى ساعات دیگر است.
قالَ أبو عبدِاللّهِ علیه السلام: الخَیْرُ كُلُّهُ فی ثَلاثِ خِصالٍ: فِى النَّظَرِ وَالسُّكُوتِ وَالْكَلامِ، فَكُلُّ نَظَرٍ لَیْسَ فیهِ اعتِبارٌ فَهُوَ سَهْوٌ، وَكُلُّ سُكُوتٍ لَیْسَ فیهِ فِكْرَةٌ فَهُوَ غَفْلَةٌ وَكُلُّ كَلامٍ لَیْسَ فیهِ ذِكْرٌ فَهُوَ لَغْوٌ فَطُوبى‏ لِمَنْ كانَ نَظَرُهُ اعْتِباراً وَسُكُوتُهُ فِكْرَةٌ وَكَلامُهُ ذِكْراً وَبَكى‏ عَلى‏ خَطیئَتِهِ وَأمِنَ النّاسُ شَرَّهُ‏ «17».
امام صادق علیه السلام فرمود: تمام خیر در سه خصلت است: نظر، سكوت، كلام.
هر نظرى كه در آن درسى براى زندگى نباشد اشتباه است و هر سكوتى كه در آن اندیشیدن نباشد، غفلت و بى‏خبرى است و هر كلامى كه در آن یادآورى واقعیتى نباشد، لغو و بیهوده است.
خوش به حال كسى كه نظرش پندگرفتن، سكوتش فكر و كلامش ذكر باشد، بر گناهش گریه كند و مردم از شرش در امان باشند.

راه صحیح اندیشه‏

از آیات و روایاتى كه ذكر شد، به این نتیجه مى‏رسیم كه خداوند بزرگ و اولیاى دین براى راهنمایى انسان به سوى رشد و كمال و خیر و سعادت ابدى، از او مى‏خواهند در واقعیت‏هایى چون:
آسمان، زمین، شب و روز، خلقت انسان، قرآن، حیات پاكان، زندگى ناپاكان و عاقبت آنان و هر واقعیتى كه در زندگى انسان اثر تربیتى دارد اندیشه و تفكر كنند، تا از حرارت اندیشه به فهم و درك واقعیت‏ها رسیده و پس از آن هماهنگ با حقایق و واقعیت‏ها شده تا از این طریق به سعادت ابد و خیر جاوید برسند، تا از این راه خود را اصلاح كرده و سپس به اصلاح دیگران بپردازند، تا از این مسیر به جهان‏هاى ناشناخته مادى و معنوى دست یابند.

كلام علامه مجلسى رحمه الله در اندیشه‏

علامه مجلسى رحمه الله، این بزرگ مرد علم حدیث، در توضیح آیات و روایات اندیشه مى‏گوید:
تفكر وارد در معارف اسلامى، شامل همه اقسام اندیشه‏هاى صحیح است.
چون اندیشه در بزرگوارى خدا كه دعوت به ترس از مقام او و اطاعت از حضرتش مى‏كند و چون تفكر در فناى دنیا و لذت‏هاى آن كه این نحو اندیشه دعوت مى‏كند به ترك فضول از آن و ترك دنیاى غرور آفرین و چون تفكر در سرانجام مردمان نیك گذشته كه دعوت مى‏كند به شكل‏گیرى از آنان و تفكر در عاقبت مجرمان كه سبب است براى اجتناب از اخلاق و كردار ناپسند آنان و اندیشه در عیوب نفس و آفات آن كه سبب مى‏شود براى توجه به اصلاح آن و چون تفكر در اسرار عبادت و هدف‏هاى آن كه سبب مى‏شود، براى كوشش در تكمیل و رفع نقص و كاستى آن و فكر در درجات بلند آخرت كه دعوت مى‏كند به تحصیل آن و اندیشه در مسائل شریعت كه دعوت مى‏كند به فراگیرى آن و عمل بر وفق آن مسائل و اندیشه و تفكر در حسن اخلاق كه دعوت مى‏كند براى تحصیل حسنات و آراسته شدن به آن.

كلام غزالى در اندیشه‏

غزالى مى‏گوید:
اندیشه، موجب روشنایى دل و آزاد شدن از غفلت است و باید گفت: اندیشه، اصل و ریشه تمام نیكى‏هاست‏ «81».

كلام شیخ طوسى در اندیشه‏

خواجه طوسى این محقق كم نظیر در توضیح مسئله اندیشه مى‏گوید:
اندیشه، حركت باطنى از مقدمات به سوى مقاصد و نتایج عالى است و با مسئله دقت و نظر، قریب المعنى است.
براى كسى حركت از نقص به سوى كمال، جز از طریق اندیشه صحیح میسر نیست، مواد و مبادى اندیشه آفاق و انفس است به این كه در اجزاى عالم و ذرات آفرینش و اجرام علوى از افلاك و كواكب و حركات و اوضاع و مقادیر و اختلافات و مقارنات و مفارقات و تأثیرات و تغییرات آن ها اندیشه كند و نیز در اجرام سفلى و ترتیب و تأثیر هر كدام بر یكدیگر و كیفیت و تركیب و هم چنین معادن و حیوانات‏ و در اجزاى انسان و اعضاى او از استخوان‏ها و عضلات و عصبات و عروق و آنچه در حقیقت از عدد بیرون است، تفكر كند و به تمام این حقایقى كه از طریق فكر به دست مى‏آورد، بر كمال صانع و عظمت و علم و قدرت و عدم ثبات غیر حضرت او استدلال كند و در حقیقت، خود را به میوه شیرین اندیشه كه دست یافتن به معرفت و عشق و مقام قرب حضرت اوست برساند، لذت حیات واقعى را دریابد «19».

پی نوشت ها:

(1)- آل عمران (3): 191.
(2)- روم (30): 8.
(3)- رعد (13): 3.
(4)- نحل (16): 12.
(5)- روم (30): 21.
(6)- زمر (39): 6.
(7)- اعراف (7): 184.
(8)- حشر (59): 21.
(9)- نمل (27): 69.
(10)- یوسف (12): 111.
(11)- الكافى: 2/ 54، باب التفكّر، حدیث 1؛ بحار الأنوار: 68/ 318، باب 80، حدیث 1.
(12)- الكافى: 2/ 54، باب التفكر، حدیث 2؛ بحار الأنوار: 68/ 320، باب 80، حدیث 2.
(13)- الكافى: 2/ 55، باب التفكر، حدیث 3؛ وسائل الشیعة: 15/ 196، باب 5، حدیث 20260.
(14)- الكافى: 2/ 55، باب التفكر، حدیث 4؛ وسائل الشیعة: 15/ 196، باب 5، حدیث 20261.
(15)- الكافى: 2/ 55، باب التفكر، حدیث 5؛ بحار الأنوار: 68/ 322، باب 80، حدیث 5.
(16)- بحار الأنوار: 68/ 323، باب 80، حدیث 7.
(17)- المحاسن: 1/ 5، باب 1، حدیث 10؛ بحار الأنوار: 90/ 332، باب 19، حدیث 18.
(81)- بحار الأنوار: 68/ 319، باب 80، ذیل حدیث 1.
(19)- بحار الأنوار: 68/ 319، باب 80، ذیل حدیث 1.

منابع مقاله:
کتاب : عرفان اسلامى جلد هفتم
نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان




طبقه بندی: معلومات قرآنی، قرآن شناسی،
برچسب ها: تفكر، اندیشه، قرآن،
[ شنبه 21 اردیبهشت 1392 ] [ 09:38 ق.ظ ] [ محمد جواد مهران منزه ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

پیام قرآن سعی دارد پیامهای زیبای قرآن كریم را به گوش مخاطبین برساند و گامی كوچك در جهت آشنایی با آموزه های قرآن كریم بردارد. به امید موفقیت و پیروزی همه جویندگان راه صداقت و رستگاری
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :