تبلیغات
پیام قرآن

پیام قرآن
با قرآن تا بهشت 


طرح و برنامه از منظر قرآن (قسمت دوم)


 
 
 قرآن تجلی طرح و برنامه الهی
والله خلقکم من تراب ثم من نطفه ثم جعلکم ازواجا و ما تحمل من انثی و لاتضع الا بعلمه و ما یعمر من معمر و لاینقص من عمره الا فی کتاب ان ذالک علی الله یسیر.(33) (سوره 9 فاطرآیه 11)
خدا شما نوع بشر را نخست از خاک بیافرید و سپس از نطفه خلق کرده و بعد از آن شما را جفت قرار داد و آنچه زنان بار گیرند و بزایند جز به علم و اراده او نخواهد بود و کسی عمر طولانی نکند یا از عمرش نکاهد جز آنکه همه در کتاب(علم از لی حق) ثبت است و این بر خدا آسان است.
از دیدگاه جهان بینی توحیدی مجموع عالم، یک واحد، سازمان، تشکیلات و مجموعه ی یک نظام منجسم است که دارای اجزا تشکیل دهنده زیادی است( سیستم های جز یا خرده نظام) که هر کدام از این اجزا نقشی را در اداره عالم عهده دار بود و تمامی تحت رهبری و حاکمیت خداوند لایزال قرار دارند. موجودات جهان هر کدام جزء کوچکی از این سازمان بزرگ هستند و هرگز نمی توانند از نظام حاکم بر جهان پیروی نکنند و بی حساب و کتاب عمل نمایند، تمام فرمان های الهی، دال بر نظم و ترتیب و بنیانگر مدیریت حساب شده در آفرینش است. خداوند منان نخست عالم کبیر را آفرید (آفاق) و سپس شاهکار خلقت یعنی انسان (عالم صغیر) را آفرید و چنان اراده کرد که آدمی را خلیفه خود در زمین قرار دهد.
در آیات 30 الی 37 سوره بقره که قبلا آوردیم خداوند: در داستان خلقت آدم یک طرح کلی یا راهنمای طرح ریزی را که هدف از خلقت انسان را گماردن او به عنوان جانشین مقرر داشته بیان فرموده و با روح آیات خود و ترتیب و مراحل خلقت لزوم تدوین طرح و برنامه را هم به جانشین خود می آموزند.
آیه 11 سوره فاطر که در ابتدای بحث آورده شد به چند مرحله از مراحل خلقت بشر(ابتدا از خاک خلق گردید سپس از نطفه و بعد نر و ماده قرار داده شد و مذکر و مونث بودن او در شکم مادر و طول عمر او در کتاب ثبت است) اشاره دارد آیاتی دیگر نیز در همین خصوص (مراحل خلقت انسان) به عنوان شاهد وجود برنامه در خلقت انسان می آوریم.
در آیات 12 الی 16 سوره مومنین(لقد خلقنا الانسان...) خداوند می فرماید:
ما انسان را از عصاره ای از گل آفریدیم. سپس او را نطفه ای در قرار گاهی مطمئن(رحم مادر) قرار دادیم و پس نطفه را به صورت علقه(خون بسته) و علقه را به صورت استخوانهایی در آوردیم و بر استخوانها گوشت پوشاندیم. سپس آن را آفرینش تازه ای دادیم و پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است! سپس شما بعد از آن می میرید. سپس در روز قیامت برانگیخته می شوید. دقت فرمائید در این آیات نیز مراحلی از خلقت انسان بیان گردیده ، همینطور مرگ را نیز به عنوان یک مرحله دیگر در برنامه انسان متذکر گردیده و سپس زنده شدن انسان در قیامت نیز به عنوان مرحله ای دیگر از حیات او بیان شده.
در آیه 15 سوره احقاف (و وصینا الانسان...) می فرماید:
ما انسان را به احسان در حق پدر و مادر سفارش کردیم(یاد کند) که مادر با رنج و زحمت بار حمل کشید و باز با درد و مشقت وضع حمل کرد و سی ماه تمام مدت حمل و شیرخواری بود، تا وقتی که طفل به حد رشد رسید و آدمی چهل ساله گشت(عقل و کمال یافت) آنگاه سزد عرض کند خدایا مرا بر نعمتی که به من و پدر و مادر من عطا فرمودی شکر بیاموز و به کار شایسته ای که رضا و خشنودی تو در آنست موفق بدار و فرزندان مرا صالح گردان بارالها من به درگاه تو باز آمدم و از تسلیم شدگان تو هستم.
در این آیات نیز مرحله ای دیگر از خلقت انسان را با زمان(30 ماه بارداری و شیرخوارگی) عنوان نموده و همین طور مرحله بلوغ و رشد کامل عقلی را در چهل سالگی بیان داشته و ضمن آن یک برنامه عملیاتی برای انسان فرا راه قرار داده و آن فراگیری شکر از پروردگار و در خواست توفیق عمل صالح است.
و در آیه 14 سوره لقمان (ووصینا الانسان...) شیرخوارگی بچه را به مدت دو سال بیان فرموده آیات دیگری در خصوص خلقت انسان و مراحل مختلف آن وجود دارد که جهت پرهیز از طولانی شدن بحث به همین تعداد آیاتی که ذکر شد اکتفا می نماییم.
طرح و برنامه در خلقت آسمان ها و زمین
درآیات30 الی 37 سوره بقره(داستان خلقت) خداوند می فرماید: بر روی زمین خلیفه ای می گمارم. به استناد کلیه تفاسیر و هم به استناد ترتیب آیات مربوط به آفرینش موجودات، بحث خلقت آدم به عنوان جانشین حضرت حق بر روی زمین بیانگر این امر است که زمین و همین طور سایر شرایط مناسب برای حیات انسان بر روی آن بایستی قبل از آفرینش او خلق شده باشد، این هم خود مراحل خلقت را که همراه با علم و حکمت است بیان می دارد(مرحله اول خلقت زمین مرحله بعد خلقت انسان).
به چند آیه نیز به عنوان وجود مرحله (زمان دار) در خلقت آسمان و زمین اشاره می کنیم: هو الذی خلق السماوات والارض فی سته ایام و کان عرشه وعلی الماء...(آیه 7 سوره هود)
در این آیه شریف خداوند می فرماید: او خداست که آسمان و زمین را در فاصله شش روز آفرید و ...
در این آیه پروردگار به خلقت آسمان و زمین در مدت 6 روز (مرحله) تأکید فرموده اند در آیه 9 سوره فصلت پروردگار بزرگ چنین می فرماید: ای رسول مشرکان را بگو که شما به خدا که زمین را در دو روز آفرید کافر می شوید.
در آیه 10 سوره فصلت خداوند فرموده است که آفرینش قوت و ارزاق اهل زمین را در چهار روز معین و مقدر کردیم.
در آیه 12 سوره فصلت آنگاه هفت آسمان را در دو روز استوار فرمود... و این نظام آسمان و زمین تقدیر(اندازه گیری شده) خدای مقتدر داناست.
به مدت زمان خلقت آسمان و اندازه گیری از روی قدرت و علم خدا در نظم آسمان و زمین در این آیه توجه فرمایند.
آیه 29 سوره بقره پروردگار منان فرموده اند که: خداوند همه موجودات زمین را برای شما خلق کرده، پس از آن به خلقت آسمان پرداخت و هفت آسمان را بر فراز یکدیگر برافراشت و او بر همه چیز دانا است.
خداوند در آیه 75 سوره نمل فرموده است، هیچ امری در آسمان و زمین پنهان نیست جز این که در کتاب(علم الهی آشکار است) یعنی نه امور آشکار حتی اموری که از دید ما مخفی است یا نمی دانیم در کتاب خدا ثبت است یا این که همه چیز ثبت است.
در آیه 36 سوره توبه، خداوند تعداد ماه های سال و ماه های حرام را بر شمرده است و فرموده اند ماه ها نزد خداوند(که منظور ثبت شده نزد خداوند ) است.
در آیه 5 سوره یونس(هو الذی جعل الشمس...) حضرت حق فرموده اند او کسی است که خورشید را روشنایی، ماه را در نور قرار داد و برای آن منزلگاهی مقدر کرد تا عدد سال ها و حساب (کارها) را بدانید؛ خداوند این را به جز حق نیافریده و آیات خود را برای گروهی که اهل دانش اند شرح می دهد.
دو نکته: یکی مقدر که معنی آن ، از قبل مشخص شده و برنامه ریزی شده است و چون خداوند اراده کرده که عدد سال ها و حساب کارها با تقدیر حرکت ماه روشن شود. پس باید این منزلگاه بر اساس نظم دقیق و به موقع تحقیق یابد؛ و نکته دیگر بحق آفریدن این امر که می تواند امر دقیق در سیر منازل یا تبیین حساب و کتاب باشد که اگر چنین باشد نشان دهنده این است که ایجاد و تدوین برنامه حق و ضروری است و اهل دانش به آن پی می برند. از قبیل آیات که خداوند حکیم به وجود آمدن امری از پدیده های خلقت را با زمان بیان داشته اند و یا فرا رسیدن امری را در آینده با زمان مشخص نموده و یا پدیده ها را برای ایجاد زمان نام برده باشند فراوان یافت می شود.
عرف نظر از دیدگاه های مختلف در مورد این عالم(عالم ذر) که قبل از خلقت حضرت آدم ذریه اش از گل حضرت آدم (یعنی ذرات خاک و گلی که آدم از آن آفریده شد) به حضور حضرت حق احضار و سوال شدند و یا بعد از خلقت حضرت آدم از پشت او بیرون آورده شدند و یا تفسیری که زمان خلقت هر فرد از استعدادهای فطری او این سوال به عمل آمده(36)، از دید مدیریتی یک برداشت کلی می توانیم داشته باشیم که: قبل از حضور شخص ما در پهنه هستی مادی هدف خلقت که شناخت و بندگی پروردگار است و این که ما از او هستیم و آخرین گام ما به جهان دیگر(سرای آخرت) و این مسیر از اویی و به سوی اویی همچون آیه شریفه انا لله و انا الیه راجعون چون یک طرح به ما ارائه شده است و برنامه زندگی ما هم مدون گردیده یعنی طرح استراتژیک و برنامه استراتژیک ما تنظیم و ارائه گردیده حال باید بر اساس برنامه عملیاتی اقدام نمائیم.
خداوند در آیه ای فرموده اند، و ما خلقنا السماء والارض و ما بینها لا عبین- ما آسمان و زمین و آنچه را بین این دو است از روی بازی نیافریدیم(سوره انبیاء آیه 16) البته مشابه این آیه، آیات دیگری نیز هست که بیهوده نیافریده ایم، بی هدف نیافریده ایم... و یا در سوره الذاریات آیه 56 (و ما خلقت الجن...) فرموده اند: من جن انس را نیافریدم جز این که عبادتم کنند و همین طور در آیه 85 سوره الحجر( و ما خلقنا السماوات) فرموده اند؛ ما آسمان ها و زمین را و آنچه را میان آن دو است، جز به حق نیافریدم و ساعت موعود(قیامت) قطعاً فرا خواهد رسید...
نقشه راه (طرح) و برنامه انسان برای عمل
یاایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه (سوره انشقاق آیه 6) ای انسان تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می روی و او را ملاقات می کنی.
با عنایت به این آیه مسیر ما روشن است، راهی به سوی پروردگار، نهایت این راه ملاقات حضرت حق است در آیات 26 الی پایان سوره فجر(یا ایتها النفس المطمئنه...) می فرماید ای روح مطمئن و آرام یافته به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است و در سلک بندگان من و در بهشت خاص خودم وارد شو.
پس نهایت کار یا هدف طرح هدایت الهی هم روشن شد که قرب الهی است.
طرح یعنی نقشه ای که ما را از طریق مسیری به هدف راهنمائی کند، در این طرح شروع یا مبدأ را گفتیم(از او) مقصد را هم گفتیم(قرب او) حال می ماند مسیر یا راه. مسیر یا راه را هم در قرآن کریم می توان در ابتدای قرآن و در سوره حمد بیابم.
1- شاهراه صراط مستقیم
2- راه مغضوب علیهم
3- راه والضالین
مسیر هم بیان شده که یکی از سه راه بالاست که شاهراه صراط مستقیم از انسان خلیقه الله می سازد و نهایت کار این انسان خلیفه الله، قرب الهی و بهشت پروردگار است، این همان طرح است که مبدأ ما، مسیر ما ، مقصد و هدف ما را بیان داشته و البته خداوند ابزار طی این مسیر را هم ایمان و عمل صالح( اجرای اوامر پرهیز از نواهی حق) بیان داشته است و برای آنانی که این مسیر و این هدف را انتخاب نکنند در مقابلشان یک طرح دیگر باقی می ماند: مبدأ حرکت آن ها از خداست ولی اگر مسیر مغضوب علیهم و یا و الضالین را انتخاب نمایند. ابزارشان کفر و شرک و نفاق و عمل طالح و نهایت خشم خدا را ملاقات کرده و در دوزخ جای می گیرند پس دو طرح کلی برای زندگی بشر ارائه شده است.
طرح سعادت یا قرب الهی
طرح شقاوت یا عذاب الهی
خداوند کریم در قرآن مجید این کتاب انسان سازی اوامری به ما فرموده اند، اعمالی را بر ما واجب نموده اند و ما را از اعمالی نهی کرده اند، این ها همان برنامه های عملیاتی یا اجرایی است اگر به آیات مربوط به عبادت مثل روز، نماز، حج... مراجعه کنیم به خوبی درمی یابیم که این دستورات همراه با زمان است از چه لحظه ای تا چه لحظه ای نماز ظهر بخوانیم و یا دیگر نمازها را رو به سوی کجا نماز بخوانیم ، ازچه زمان ماه روزه را آغاز کنیم و چند روز و هر روز از چه لحظه ای و تا چه زمانی روزه داشته باشیم در مدت روزه داری چه کار انجام دهیم و چه کار انجام ندهیم.
مکان و زمان دقیق حج و اعمال آن و زمان هر عمل را بیان داشته، چگونه برای جهاد آماده شویم و چگونه بجنگیم، کی بجنگیم، چه زمان نجنگیم، دشمنان ما چه کسانی هستند از چه چیز انفاق کنیم و چه مقدار انفاق کنیم.
چگونه امر به معروف و نهی از منکر نماییم.
سن تکلیف چه زمانی است.
تا چه زمانی توبه پذیرفته می شود.
چگون امانت داری نماییم.
چگونه ازدواج نماییم، انواع و زمان های ازدواج و طلاق چیست...
ارث را چگونه تقسیم کنیم
چگونه و چگونه... این ها تماماً برنامه های عملیاتی زندگی ماست. نکته مهم این است که همه این امور برای رسیدن به هدف قرب الهی است یعنی این برنامه ه ی عملیاتی در چهارچوب برنامه جامع خلقت و در مسیر طرح جامعی است که ما را به قرب حضرت حق نائل می نماید.
البته همان طور که قبلاً گفتیم چون قرآن و عترت از هم جدا شدنی نیستند و ائمه اطهار(ع) الگوی عملی در عمل به قرآن و بیانگر احکام الهی و مفسر قرآن هستند جرئیات برنامه عملیاتی توسط این بزرگواران و در سیره آنان تبیین گردیده است. در این جا به فرمان حکومتی حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر این فرمانده و صاحبه بی بدیل امیر مؤمنان(ع)، وقتی که به حکومت مصر منصوب شده بود به صورت اجمال اشاره ای می نماییم. قسمتهایی که از این فرمان در حقیقت یک راهنمای طرح ریزی، و قسمتهایی از آن یک طرح جامع و قسمت هایی از این فرمان یک برنامه جامع و مواردی هم برنامه عملیاتی است که با مراجعه به فهرست موضوعات این فرمان و تقسیم بندی اجزاء آن می توان این موارد را استخراج نمود و دسته بندی مناسب ارائه داد.
در جا چند حدیث از حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را در خصوص آینده نگری(طرح) متذکر می شویم:
آمادگی و مهیا شدن در کارها از دوراندیشی است.(16)
کسی که روزگار را بشناسد از آماده شده غافل نمی ماند.(17)
من قعد عن حیله اقامته الشداید(18)( کسی که از چاره اندیشی کار خویش بنشیند( باز ماند) سختی ها او را به پا دارند( گرفتارش کند).
اذا قترن العزم بالحزم کملت السعاده( هنگامی که عزم و اراده با دوراندیشی همراه شد سعادت و نیکبختی کامل گردد(19)
التدبیرو قبل الفعل یومن العثار(20)( تدبیر و چاره جویی پیش از انجام کار باعث مصونیت از لغزش است)
هرگاه خواستی کاری انجام دهی پس از تأمل و اندیشه و مراجعه کردن به مشورت انجام ده و کار امروز را به فردا مینداز، و هر روز کار همان روز را انجام بده.(21) توجه دادن به داشتن طرح و عمل طبق برنامه.
نتایج و درس ها
طرح ها در قرآن کریم در سه نوع کوتاه مدت( مثل دوران جنینی تا شیردادن طفل)، میان مدت(از کودکی تا رشد انسان) و بلند مدت ارائه شده اند( از رشد عقلی و جسمی تا حصول بهشت) برنامه های قرآنی در دو نوع فراگیر و جامع و عملیاتی ارائه گردیده برنامه های قرآنی در دو نوع فراگیر و جامع و عملیاتی ارائه گردیده برنامه های قرآنی در سه نوع کوتاه برد و میان برد و غائی، ارائه شده است.
در قرآن به دو نوع برنامه اشاره شده برنامه فلاح و درستکاری - برنامه بدبختی و عذاب؛ و برای هر دو نوع نمونه هایی از اقوام پیشین آورده شده. برا ی برنامه فلاح رستگاری یک مسیر صراط مستقیم است که بزرگراه و سایر اعمال حسن( سبیل الله) هستند که به این شاهراه ختم می شوند.
برای برنامه بدبختی و شقاوت هم دو راه قید شده - راه آنان که خدا بر آنان غضب کرده و راه آنان که گمراه شدند و هر دو راه به بزرگراه دوزخ ختم می شوند.
درس هایی که گرفتیم :
- برای وصول به هر هدفی باید طرح و برنامه داشته باشیم:
- طرح و برنامه در امور مهم باید مدون باشد.
-درطرح نیاز به ذکر زمان نیست.
- در برنامه باید زمان های امور مشخص باشد.
- طراح در برنامه ریزی باید زمان ها را برای خود ضبط و ثبت داشته باشد.
-زمان های برنامه در برنامه فراگیر نیاز به ابلاغ ندارد ولی در برنامه عملیاتی باید ابلاغ شود.
- طرح و برنامه هر دو باید قابلیت انعطاف داشته باشند( موسع بودن زمان نمازهای پنج گانه- نماز و روزه مسافر- نماز در حال جنگ- سقوط تکلیف جهاد از بیمار یا انواع حج مثل حج قرآن- حج افراد - عمره تمتع از مصادیق این امرند)
-داشتن برنامه جایگزین یا برنامه برای شرایط بحران ضروری است( به آیات مربوط به جای آوردن قضای عبادت - استغفار از گناهان و جبران مافات و کفارات توجه شود) - برنامه ریزی با علم، حکمت و عدالت میسر است
-برنامه باید جوابگوی همه مخاطبین و اقدام کنندگان آن باشد( به آیات قرآن که همه جن و انس را خطاب قرار می دهد یا به احکام ارث و محارم و یا به آیات مربوط به عمل گذشتگان و آیندگان توجه شود)
- در طرح ریزی و برنامه ریزی باید همه امور متوجه هدف یا نتیجه غائی باشد
( به آیات قرب الهی - کسب رضایت حق - اخلاص در عمل توجه فرمایید)
- برنامه ریزی باید قابلیت ارزیابی و حسابرسی در هر مرحله را داشته باشد. به آیات حساب و کتاب اعمال توجه فرمایید. همین طور به مبانی سیر و سلوک مشارطه - مراقبه- محاسبه در احادیث دقت نمائید.
- برنامه باید جوابگوی از مبداء تا مقصد باشد یا همه زمان های عمل را بپوشاند.
- در برنامه های جامع باید برنامه یا برنامه های تکمیلی برای شرایط خاص نیز پیش بینی شود.( آیات مربوط به حدود، قصاص و تعزیرات از این قبیل اند)
- در برنامه ریزی باید توجه دقیق به محدودیت ها و مقدورات و توانایی های مجریان برنامه شود به آیه
لا یکلف الله نفسا الا وسعها لها ماکسبت و علیها ما اکتسبت ربنا لا تواخذنا ان نسینا او اخطانا ربنا و لاتحمل
علینا اصرا کما حملته علی الذین من قبلنا ربنا و لا تحملنا مالا طاقه لنا به واعف عنا واغفرلنا و ارحمنا انت مولانا فانصرنا علی القوم الکافرین.
(سوره بقره آیه 286)
- برنامه اجرایی یا عملیاتی باید دقیق و به دور از ابهام و کلی گویی باشد و جنبه علمی و عینی داشته باشد.
(به آیات مربوط به حدود و قصاص، گواهی دادن، ارث و محارم توجه فرمایید)
- از آن جایی که برنامه در بستر زمان تحقیق می یابد یعنی پدیده ای است بدون بازگشت، بایستی ترتیب توالی موضوعات تقدم و تاخیر زمانی و شانی آن ها در برنامه لحاظ گردد.
( به آیات مربوط به اقدامات مرحله به مرحله تبلیغ رسالت پیامبر بزرگوار اسلام (ص) توجه شود.
به ترتیب: تبلیغ به خانواده - بستگان - قوم عشیره - شهر و محل سکونت - سایر ملل).
-گرچه برنامه باید بلند مدت و جامع باشد ولی باید قابلیت ابلاغ تدریجی، و هم امکان اجرای مرحله به مرحله را داشته باشد و مرحله به مرحله براساس نیاز مجری ابلاغ و اجرا گردد.
(به نزول دفعی و تدریجی آیات و ابلاغ مرحله به مرحله احکام و مخاطبین هر مرحله توجه شود)
- در برنامه ریزی باید زمینه هر مرحله در مرحله قبل مهیا شده باشد یا این که هر مرحله پله مرحله بعد باشد.
.. نور پرتال..



طبقه بندی: معلومات قرآنی،
[ شنبه 30 شهریور 1392 ] [ 07:54 ق.ظ ] [ محمد جواد مهران منزه ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

پیام قرآن سعی دارد پیامهای زیبای قرآن كریم را به گوش مخاطبین برساند و گامی كوچك در جهت آشنایی با آموزه های قرآن كریم بردارد. به امید موفقیت و پیروزی همه جویندگان راه صداقت و رستگاری
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :