تبلیغات
پیام قرآن

پیام قرآن
با قرآن تا بهشت 



 مبدا و منشأ نزول قرآن
مبدأ و منشأ نزول قرآن
ذات اقدس اله در آیاتی از كتاب خود، اصل نزول قرآن و مبدأ نزول آن را كه همان اسمهای نیكوی الهی است بیان فرموده كه بخش عمده‌ی این آیات در «حوامیم سبعه» است. «حوامیم سبعه»، به هفت سوره‌ای گفته می‌شود كه در آغاز آنها حروف مقطّعه‌ی «حم» آمده باشد. این شروع مشترك، نشانگر مضمون مشترك و هدف ویژه‌ای است كه این سوره‌ها دارند. سرآغاز این سوره‌ها، بیان تنزل وحی، دریافت وحی، و محتوای اجمالی وحی است. 
افزون بر این هفت سوره، در سوره‌های دیگر مانند «واقعه»، «آل عمران» و «علق» نیز به مسئله‌ی منشأ و مبدأ نزول قرآن اشاره شده است كه نخست به ذكر آیات كریمه‌ی آن سوره‌ها می‌پردازیم. 
1ـ فرود آمده از طرف خدای زنده و پایدار 
خدای سبحان در سوره‌ی «آل عمران» می‌فرماید: «الم * اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ * نَزَّلَ عَلَیْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ»[1]
آمدن اسم‌های نیكوی الهی در آیات قرآن كریم، بر اساس ارتباط موضوع مطرح شده با آن «اسم» است. اگر در آیه‌أی، «الرحمنِ الرحیم» آمده و در آیه‌ی دیگر، «شدید العقاب» «مجازات او شدید است» به دلیل تناسب محتوایی آن آیات با هر یك از این «اسم‌های نیكو» است. 
در این آیات كریمه، پیش از بیان نزول قرآن، دو اسمِ «حیّ» و «قیّوم» برای خداوند كه نازل كننده‌ی قرآن است، آمده و اشاره به این دارد كه نزول قرآن كریم، از مبدأ «زنده و پایدار» است و می‌فرماید: آن خدایی كه زنده و پایدار است و هیچ معبودی نیست مگر او، قرآن و كتاب خویش را در معیّت و مصاحبت حق بر تو نازل نمود. 
2ـ فرود آمده از طرف خدای «ربّ العالمین» 
خدای سبحان در سوره‌ی «واقعه» نزول قرآن را از ساحت «رب العالمین» بیان فرموده است: « إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِیمٌ * فِی كِتابٍ مَكْنُونٍ * لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ * تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ »[2]. اگر مقصود از «عالمین» در این آیه، جهانها و عالم‌ها باشد، معنای این آیه‌ی كریمه آن است كه قرآن از سوی پروردگار جهانها و عوالم نازل شده و به همین دلیل، هماهنگ با تكوین و عوالم هستی است. و اگر مقصود از «عالمین»، جهانیان باشد؛ چنانكه در سوره‌ی «فرقان» آمده: « تَبارَكَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِیَكُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً »[3]، در این صورت، معنای آیه این می‌شود كه قرآن كریم، از سوی پروردگار جهانیان نازل شده و از این رو، برآورنده‌ی نیازهای همه‌ی انسانها در همه‌ی عصرهاست و فطرت آنان را شكوفا می‌سازد. 
3ـ تنزّل از خدای معلّم و اَكرم 
در سوره‌ی «علق» و در آغاز بعثت و رسالت رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ چنین آمده است: « اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ* خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ ».[4] 
در این آیات كریمه مبدأ و جایگاه نزول قرآن، خدای «معلّم» و «أكرم» معرّفی شده و می‌فرماید: ای رسول ما! قرآن را به نام پروردگارت كه آفریننده‌ی عالم است، قرائت كن؛ خدایی كه آدمی را از خون بسته آفرید؛ بخوان قرآن را كه پروردگار تو كریمترینِ كریمان است؛ خدایی كه بشر را علمِ نوشتنِ با قلم آموخت و به آدم آنچه را كه نمی‌دانست، به الهام خود تعلیم داد. 
خدای سبحان در آیات دیگری از كتاب خود، فرشتگان حامل قرآن را «كرام بررة» معرّفی می‌نماید: «فِی صُحُفٍ مُكَرَّمَة * 
مَرْفُوعَة مُطَهَّرَة * بِأَیْدِی سَفَرَة * كِرامٍ بَرَرَة ».[5] 
آیات الهی، در صفحات مكرّم نگاشته شده است؛ صفحاتی بلند مرتبه و پاك و منزّه كه در دست سفیران حقّ و ملائكه‌ی مقرّب و عالی رتبه، و با حسن و كرامتند. 
در آیه‌ای دیگر، قرآن كریم را گفته‌ی رسول كریم می‌خواند كه: « إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِیمٍ »[6] و در سوره‌ی «واقعه»، خود قرآن را به وصف «كریم» ستوده، می‌فرماید: « إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِیمٌ * فِی كِتابٍ مَكْنُونٍ».[7] 
4ـ فرود آمده از طرف خدای رحمانِ رحیم «بخشنده و مهربان» 
در سوره «فصّلت» كه یكی از حوامیم هفتگانه (حوامیم سوره‌هایی كه با حا و میم شروع شدند) است فرمود: « حم * تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»[8]؛ یعنی این كتاب، از رحمت رحمانی حق نشأت و سرچشمه گرفته و از رحمت رحیمیّه خداوند تنزّل یافته است. مقصود از این رحمت، رحمت عاطفی نیست؛ زیرا آن رحمت، به دلیل انفعالی بودنش ملازم با نقص است چه اینكه به جهت عاطفی بودن، نیاز به چیزی دارد كه عاطفه برانگیر باشد و احساسات و عاطفه‌های شخص را برانگیزد و او را به رحمت وادار نماید. 
منظور از رحمت در این آیه‌ی كریمه و در اسم‌های نیكوی الهی، رحمتی است كه نقص موجودات را به كمال، ترمیم می‌كند و ناقص را از طریق هدایت، به كمال خویش واصل می‌سازد و این رحمت، رحمتی ابتدایی و غیر انفعالی است؛ رحمتی كه پیش از خلقت بوده و سبب خلقت است؛ چنانكه به جهت كامل ساختن مخلوق، همراه آن و پس از آن نیز خواهد بود. در بحثهای آینده روشن خواهد شد كه هنگام اجتماع دو اسم از اسم‌های نیكو الهی مانند حیّ و قیّوم، و رحمان و رحیم، تركیب و با هم بودن آن اسم‌های نیكو و تركیب آن صفات عالی، سهم مؤثّری در تنزل قرآن دارد. 
5ـ فرود آمده از طرف خدای مبارك 
در سوره‌ی «دخان» كه یكی دیگر از حوامیم هفت‌گانه است می‌فرماید: « حم* وَ الْكِتابِ الْمُبِینِ* إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَة مُبارَكَة»[9] و سپس می‌فرماید: « أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِینَ».[10] 
یعنی قسم به این كتاب مبین، كه ما آن را در شب پربركت قدر نازل نمودیم و این نزول قرآن در شب «مبارك»، از سوی خدای «تبارك و تعالی» است. قرآن فرود آمده‌ی بركت خدایی است؛ ظاهرش بركت ظاهری دارد و باطنش بركت باطنی، « وَ أَسْبَغَ عَلَیْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَه‌ی وَ باطِنَه‌ی»[11]. قرآن كریم، برترین نعمت الهی است كه در ظاهر و باطنش نعمت فراوان وجود دارد. غرض آنكه، اگر بركتی برای قرآن ثابت شود یا برای شب قدر مقرّر گردد، همه‌ی آنها بالعرض خواهد بود؛ زیرا منشأ بركتِ ظرف زمان یا مظروف آن، ذات خداوند است كه بركت، به طور اصیل و ذاتی از آن اوست: « تَبارَكَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْكُ»[12]. بنابراین، مبدأ نزول قرآن، خداوند مبارك است. 
6ـ فرود آمده از طرف خدای عزیزِ علیم «با عزّت و دانا» 
در سوره‌ی «مؤمن» كه «غافر» نیز نامیده می‌شود و یكی از حوامیم هفت‌گانه است فرمود: «حم* تَنْزِیلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ».[13] 
این كتاب آسمانی، از پیشگاه خدایی نازل شده است كه «عزیز مطلق» (مطلق یعنی بدون قید و شرط) و «علیم مطلق» است. خدایی كه جامع همه‌ی كمالات است، قهراً عزّت و علم را نیز داراست. آنچه كه در فرود آمدن وحی و قرآن نقش مؤثر دارد، همان عزّتِ در پرتو علم، علمِ در آغوش عزّت است. 
«عزیز» به وجودی می‌گویند كه دسترسی به او میسّر نبوده، نفوذ ناپذیر باشد. 
كسی كه اهل تسلیم و سازش نباشد و از استحكام و استواری برخوردار باشد «عزیز» است. در لغت، زمینی كه سفت و محكم و نفوذ ناپذیر است، «أرض عزاز» یعنی زمین نفوذناپذیر نامیده شده است. خداوند از آن جهت كه چیزی در اراده‌ی او نفوذ ندارد، بلكه تمام اشیا تحت نفوذ اوست، عزیز بالذات است و مایه‌ی عزت موجودهای دیگری؛ و از آنجا كه ذاتاً حضور محض و خالص است و تمام اشیا در پیشگاه علمش حاضرند، «علیم مطلق» است؛ همان طور كه «عزیز مطلق» است و قدرتی در مقابل او وجود ندارد. 
قبلاً اشاره شد كه نكاح و تركیب دو اسمِ «عزیز» و «علیم»، در تنزّل و فرود آمدن قرآن سهمی دارد؛ یعنی این كتاب الهی، تنها محصول عزت خدا، یا تنها علم خدا یا ثمره‌ی عزّت و علمِ جدا از یكدیگر ـ به عنوان اینكه هر كدام در بخشی از نزول یا در بخشی از قرآن نازل مؤثّر باشند ـ نیست بلكه تركیب این دو اسم، معنای خاص خود را دارد و محصول ویژه خود را خواهد داشت. 
7ـ فرود آمدن از طرف خدای عزیزِ حكیم 
در آغاز سوره‌ی «شوری» می‌فرماید: «حم* عسق* كَذلِكَ یُوحِی إِلَیْكَ وَ إِلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ »[14] و در دو سوره‌ی «جاثیه» و «احقاف» با الفاظ و عباراتی واحد و یكسان می‌فرماید: « حم* تَنْزِیلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَكِیمِ».[15] 
در آیه‌ی اوّل از سوره‌ی «شوری»، مبدأ تنزّل و فرود آمدن وحی را، چه درباره قرآن و چه درباره كتب آسمانی گذشته، خدای «عزیزِ حكیم» معرّفی می‌نماید و در دو سوره‌ی بعدی، با عبارتی یكسان، نزول قرآن را از مبدأ «عزّتِ» در پرتو «حكمت» می‌داند. 
خداوند در سوره‌ی «یس» برای تأیید رسالت پیامبر گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ قرآن را با وصفِ «حكیم» یاد می‌كند و بر آن قسم می‌خورد: «یس* وَ الْقُرْآنِ الْحَكِیمِ* إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ».[16] كتابی كه «حكیم» است، بطلان و خلاف در آن راه ندارد؛ سخنان سست و بی‌برهان و خیالبافی‌های شاعرانه در آن راه ندارد و به همین جهت، خدای سبحان، رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ را منزّه از شعربافی و تخیّل سازی معرّفی می‌كند: « وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ»؛[17] یعنی بافندگیهای خیالی، نه شایسته‌ی مقام رسالت است و نه ما به او شعر آموخته‌ایم.
[1] ـ سوره‌ی آل عمران، آیات 1ـ3؛ الم، معبودی جز خداوند یگانه زنده و پایدار و نگهدارنده نیست. (همان كسی كه) كتاب را به حق بر تو نازل كرد. 
[2] ـ سوره‌ی واقعه، آیات 77ـ80؛ كه آن، قرآن كریمی است، كه در كتاب محفوظی جای دارد، و جز پاكان نمی‌توانند به آن دست زنند (دست یابند) آن از سوی پروردگار عالمیان نازل شده. 
[3] ـ سوره‌ی فرقان، آیه‌ی 1؛ زوال ناپذیر و پربركت است كسی كه قرآن را بر بنده‌اش نازل كرد تا بیم‌دهنده جهانیان باشد. 
[4] ـ سوره‌ی علق، آیات 1ـ5. 
[5] ـ سوره‌ی عبس، آیات 13ـ16. 
[6] ـ سوره‌ی تكویر، آیه‌ی 19. 
[7] ـ سوره‌ی واقعه، آیات 77 و 78؛ كه آن، قرآن كریمی است كه در كتاب محفوظی جای دارد. 
[8] ـ سوره‌ی فصّلت، آیات 1 و2. 
[9] ـ سوره‌ی دخان، آیات 1ـ3. 
[10] ـ سوره‌ی دخان، آیه‌ی 5؛ (آری، نزول قرآن) فرمانی بود از سوی ما؛ ما (محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ را) فرستادیم. 
[11] ـ سوره‌ی لقمان، آیه‌ی 20. 
[12] ـ سوره‌ی ملك، آیه‌ی 1. 
[13] ـ سوره‌ی غافر، آیات 1 و 2. 
[14] ـ سوره‌ی شوری، آیات 1ـ3؛ حم. عسق. این گونه خداوند عزیز و حكیم به تو و پیامبرانی كه پیش از تو بودند وحی می‌كند. 
[15] ـ سوره‌ی جاثیه، آیات 1 و 2؛ حم. این كتاب از سوی خداوند عزیز و حكیم نازل شده است. 
[16] ـ سوره‌ی یس، آیات 1ـ3؛ یس، سوگند به قرآن حكیم. كه تو قطعا از رسولان (خداوند) هستی. 
[17] ـ سوره‌ی یس، آیه‌ی 69. 
قرآن در قرآن- آیت الله جوادی آملی



طبقه بندی: قرآن شناسی،
برچسب ها: قرآن، نزول قرآن،
[ پنجشنبه 30 آبان 1392 ] [ 09:38 ق.ظ ] [ محمد جواد مهران منزه ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

پیام قرآن سعی دارد پیامهای زیبای قرآن كریم را به گوش مخاطبین برساند و گامی كوچك در جهت آشنایی با آموزه های قرآن كریم بردارد. به امید موفقیت و پیروزی همه جویندگان راه صداقت و رستگاری
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :